مبانی نظری کارکردهای اجرایی

کارکردهای اجرایی

کارکردهای شناختی، محصول فرایندهای پردازشی مغز است و شامل دو زیر مجموعه است؛ یکی کارکردهای مبتنی بر قانون^[1] که تفکر و عملکرد فرد را تنظیم  و کنترل می­کند و تحت عنوان کارکردهای اجرایی^[2]  شناخته می­شود و دیگری کارکردهای غیرقانونمند^[3] که به مبتنی بر هیجانات، امیال، شناخت اجتماعی و عوامل تأثیرگذار موقعیتی است (پاسینی^[4] و همکاران، 2007). کارکردهای اجرایی، شامل انعطاف­پذیری شناختی و توانایی مدیریت مؤلفه­های مداخله­گر در رفتارهای هدف­گرا و پیش­بینی پیامدهای ناشی از یک عملکرد است (آردیلا و سورلوف^[5]، 2007).  کارکردهای اجرایی، از جمله توانایی هایی هستند که کودکان در آینده برای یادگیری های مدرسه ای به آنها نیازمندند (کرک، گالاگر، آناستازیو و کولمان^[6]، 2006) و بروندادهای رفتار را تنظیم می کنند و معمولاً شامل بازداری و کنترل محرک ها، حافظه کاری، انعطاف پذیری شناخت، برنامه ریزی و سازماندهی هستند (دنکلا^[7]، 1996). به عبارت دیگر، کارکردهای اجرایی مجموعه ای از تواناییهای عالی، شامل خودگردانی، خودآغازگری، برنامه ریزی، انعطاف شناختی، حافظه کاری، سازماندهی، ادراک پویا از زمان، پیش بینی آینده و حل مسئله است که در فعالیت های روزانه و تکالیف یادگیری به کودکان کمک می کند (داوسون، 2004؛ علیزاده، 1384).

گروهی از محققین برای تبیین کارکردهای اجرایی از مفهوم چگونگی و چرایی رفتارهای انسان و گروهی دیگر این کارکردها را در دامنه های شناختی متفاوت، گروه­بندی می­کنند که شامل برنامه­ریزی و سازماندهی رفتار، بازداری و مهار پاسخ، تداوم عملکرد، کاهش تسلط و توانایی شروع عملکرد است (آردیلا، 2008). میاک^[8] و همکاران (2000) شواهدی مبنی بر تقسیم کارکردهای اجرایی به سه مؤلفه­ شناختی مشتمل بر مهار، انتقال و به روز رسانی ارائه می دهد که اگر چه قابل تفکیک هستند، امّا در فرایند تنظیم و کنترل بسیاری از عملکردها هر سه با هم ایفای نقش می­کند. از جمله مؤلفه­های دیگری که این پژوهشگران معرفی کردند، برنامه­ریزی، تصمیم­گیری و حل مسأله است. یک تقسیم ­بندی دیگر کارکردهای اجرایی به دامنه­­های اصلی، شامل پنج مؤلفه ی مهار فوری پاسخ، برنامه ریزی، انعطاف­پذیری شناختی، انتقال توجه و حافظه­ی کاری است (دنیلسون، لوسی، رانبرگ و نیلسون^[9]، 2010).