مبانی نظری آثار اجتماعی عدالت قضایی، امام علی (فصل دوم تحقیق)
-5. عدالت قضایی از منظر امام علی علیهالسلام
یکی از مهمترین حوزههایی که اجرای عدالت در آن بسیار ضروری و بر اثر بیعدالتی در آن، بیشترین ظلمها و حق کشیها صورت میگیرد قضاوت است.
عدالت قضایی عبارت است از برابر داشتن و رعایت تساوی در بین طرفین دعوی توسط قاضی در جریان رسیدگی و صدور حکم به نفع صاحب حق با رعایت منافع عمومی در چهارچوب موازین اسلامی. به عبارت دیگر عدالت قضایی عبارت است از رسیدگی و صدور حکم به قصد ایجاد توازن بین حقوق فرد و اجتماع در چهارچوب قانون، چنانچه امام علی علیهالسلام میفرماید: «مَنِ ابْتُلِیَ بِالْقَضَاءِ فَلْیُوَاسِ بَیْنَهُمْ فِی الْإِشارَهِ وَ النَّظَرِ وَ فِی الْمَجْلِسِ: هر که در مقام قضاوت قرار گیرد، باید در اشاره کردن ها و نگاه ها و جایگاه نشستن، میان مردمان برابری را پاس دارد.» (کلینى، 1407ق:ج7، 413)
امام علی علیهالسلام در رابطه با اجرای عدالت در قضاوت و داوری دربارهی همهی انسانها چه خویشاند و چه بیگانه، به مالکاشتر میفرماید: «عَلَیْکَ بِالْعَدْلِ فِی حُکْمِکَ إِذَا انْتَهَتِ الْأُمُورُ إِلَیْکَ وَ أَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِیبِ وَ الْبَعِیدِ وَ کُنْ فِی ذَلِکَ صَابِراً مُحْتَسِباً وَ افْعَلْ ذَلِکَ بِقَرَابَتِکَ حَیْثُ وَقَعَ وَ ابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا یَثْقُلُ عَلَیْهِ مِنْهُ فَإِنَّ مَغَبَّهَ ذَلِکَ مَحْمُودَهٌ:هنگامى که کارها جهت داورى، و صدور حکم به تو عرضه مىشود عدالت را مراعات کن. اجراى حقّ را در باره هر که باشد، چه خویش و چه بیگانه، لازم بدار و در این کار شکیبایى پیشه کن و این شکیبایى را به حساب خدا بگذار. هر چند، در اجراى عدالت بستگان تو را زیان رسد و تو چشم به سرانجام کاردار، هر چند تحمّل آن بر آنان سنگین آید ولى سرانجامش دلنشین و پسندیده است. (ابن شعبه حرانی، 1403ق: 145)
در نگاه امام علی علیهالسلام عدالت قضایی چنان مهم است که در هشداری به شریح قاضی فرموده است: «یا شُرَیْحُ، قَدْ جَلَسْتَ مَجلِساً لایَجْلِسُهُ إلّا نَبِیُّ أو وصِیُّ نَبِیّ أوْ شَقِیٌّ: ای شریح! تو در جایی نشستهای که جز پیامبر یا وصیّ پیامبری، و یا شقاوتمندی در آن جا نمینشیند.» (کلینی، 1407ق: ج7، 406)
این سخن به معنای نفی قضاوت از جانب غیر پیامبران یا وصیّان پیامبران نیست، بلکه بیانگر اهمیت قضاوت و جایگاه ویژهی آن است که کمترین نادانی و نابکاری در آن، بیشترین تباهی و ستمگری را خواهد داشت.